Markette satılan taze baharat demetlerinin ömrü buzdolabında ortalama üç ila beş gündür; bu sürenin sonunda çoğu demetin yarısı çöpe gider. Bir yemek tarifi için gereken miktar ise genellikle bir yemek kaşığı ince kıyılmış yaprak. Aradaki bu oransızlık, baharat bitkileri ev bahçesi fikrinin en somut gerekçesi: ihtiyacınız kadarını, ihtiyaç duyduğunuz anda koparıyorsunuz. Üstelik nane, dereotu (dill) ve kişniş, ev koşullarında yetiştirilebilecek en hoşgörülü üçlüden sayılır — ancak üçünün karakteri birbirinden ciddi biçimde farklıdır ve bu farkları bilmemek yeni başlayanların en sık yaptığı hatadır.
Nane çok yıllık ve kök sürgünleriyle yayılan, yani "saldırgan" bir bitkidir. Dereotu ve kişniş ise tek yıllıktır; belirli bir gün uzunluğu ve sıcaklık eşiğine ulaştıklarında çiçeğe kalkar, tohuma yatar ve yaprak üretimini keser. Buna bolting (savrulma) denir. Dolayısıyla nanede sorun "sınırlamak", dereotu ve kişnişte sorun "çiçeklenmeyi geciktirmek"tir. Aynı saksıya üçünü birlikte ekmek, ilk aylarda işe yarar gibi görünse de nanenin kökleri 8-10 hafta içinde kabı tamamen ele geçirir.
| Ölçüt | Nane | Dereotu (Dill) | Kişniş |
|---|---|---|---|
| Yaşam döngüsü | Çok yıllık | Tek yıllık | Tek yıllık |
| Başlangıç yöntemi | Kök/çelik (tohum önerilmez) | Doğrudan tohum | Doğrudan tohum |
| Çimlenme / köklenme süresi | Suda çelik: 7-14 gün | 10-14 gün | 7-12 gün |
| Minimum saksı derinliği | 20 cm (geniş, sığ olabilir) | 30 cm (kazık kök) | 25-30 cm (kazık kök) |
| Günlük ışık ihtiyacı | 3-5 saat, yarı gölge tolere eder | 6+ saat doğrudan güneş | 4-6 saat, öğle güneşinden korunmalı |
| İlk hasada kadar | 4-6 hafta | 6-8 hafta | 3-4 hafta |
| Hasat penceresi | Yıllarca (kışın dinlenir) | 4-8 hafta | 3-5 hafta |
| Şaşırtma (nakil) toleransı | Yüksek | Düşük | Çok düşük |
| Zorluk (yeni başlayan için) | Kolay | Orta | Orta-zor |
Naneyi tohumdan başlatmak zaman kaybıdır; çimlenme oranı düşük ve tür karışımı yüksektir. En hızlı yol, markette aldığınız taze demetten 10-12 cm uzunluğunda, alt yaprakları sıyrılmış çelikleri bir bardak suya koymaktır. 7-14 gün içinde beyaz kökler görünür; kökler 3-4 cm olunca saksıya alınır.
Kritik nokta: naneyi asla başka bitkilerle aynı kaba ekmeyin. Kendi kabında, tercihen 25-30 cm çapında geniş bir saksıda tutun. Nane, üst gövde kesildikçe yandan dallanır; bu yüzden tepe filizlerini düzenli koparmak (uç alma) hem daha bodur hem daha yoğun bir bitki verir. Çiçeğe kalkarsa yapraklarda mentol oranı düşer ve tat acılaşır; çiçek tomurcuklarını görür görmez kesin.
Dereotunun kazık kökü aşağı doğru büyür, bu yüzden geniş değil derin kap ister. 30 cm derinliğin altında bitki bodur kalır ve erken çiçeklenir. Tohumları 0,5 cm derinliğe, 2-3 cm aralıkla ekin; ışık severler ama üstü tamamen açık kalmasın.
Şaşırtmayı sevmediği için tohumu doğrudan kalıcı kabına ekmek en güvenli yoldur. Sıcaklık 28-30 °C'yi aştığında çiçeklenme hızlanır; bu nedenle yaz ortasında güneye bakan balkonlarda öğleden sonra gölge sağlamak hasat süresini haftalar kadar uzatır. Sürekli hasat isteyen için en etkili yöntem aralıklı ekimdir: her 3 haftada bir küçük bir kapta yeni parti başlatmak.
Kişniş üçlünün en hızlı hasat verenidir ama penceresi de en kısasıdır. Tohumları aslında iki çekirdek içeren bir kabuktur; ekmeden önce 8-12 saat suda bekletmek çimlenmeyi belirgin şekilde hızlandırır.
Kişnişin çiçeklenmesi büyük ölçüde gün uzunluğuna bağlıdır, yani sıcaklığı düşürseniz bile ilkbahar sonunda tohuma yatar. Bu yüzden kişnişi "kes-gel" mantığıyla değil, "sık ek, kısa hasat et" mantığıyla düşünmek gerekir. Her 2-3 haftada bir yeni ekim yapmak, kesintisiz taze yaprak sağlar. Bitki tohuma yattığında pes etmeyin: olgunlaşan tohumlar kuru baharat olarak mutfakta kullanılır, yani hiçbir aşama boşa gitmez.
Üçü de nötr-hafif asidik (pH 6,0-7,0), iyi drene olan bir harç ister. Torf esaslı hazır saksı harcına hacimce %20